Een van de pleitbezorgers van het neoconservatieve denken en zo ook een wegbereider van het beleid van de Amerikaanse president George W. Bush de laatste jaren, valt de zaak af die hij ooit zo vurig verdedigde. “America at the Crossroads: Democracy, Power, and the Neoconservative Legacy”, het nieuwe boek van historicus Francis Fukuyama, is een regelrechte aanklacht tegen hen die de dienst uitmaken in het Witte Huis.

In “The End of History and the Last Man” uit 1992 verkondigde Fukuyama de boude stelling dat na de implosie van het Sovjetimperium de geschiedenis aan haar einde was gekomen en de liberale waarden en de democratische samenlevingen dra zouden triomferen. Het werk was een van de voornaamste inspiratiebronnen van het Project for a New American Century (PNAC) van de neoconservatieven, de ideeën bij uitbreiding een (van de) rechtvaardiging(en) voor Bush en de zijnen om Irak binnen te vallen.

In zijn nieuwe boek stelt Fukuyama dat vooral de Irak-oorlog er verantwoordelijk voor is dat de VS aan geloofwaardigheid en morele autoriteit ingeboet hebben. En het verdrijven van het regime van Saddam Hoessein heeft het al wereldwijd bloeiende anti-Amerikanisme alleen maar aangewakkerd, luidt het, vooral dan in de Arabische wereld.

De “retoriek over de Vierde Wereldoorlog en de globale oorlog tegen het terrorisme” van de regering-Bush, net als de “apocalyptische visie van de bedreiging door de islamitische wereld” zijn mateloos overdreven of “opgeblazen bedreigingsscenario’s”, aldus de geschiedkundige.

En nog: voor de oorlog in Irak was er sprake van een “oorlog tegen een paar duizend mensen over de hele wereld. Nu is de omvang van het probleem toegenomen, omdat we in een wespennest gepookt hebben”, en omdat Washington geen weloverwogen stabiliseringsplan voor Irak had.

Niet dat Fukuyama plots twijfelt aan de noodzaak van een gedemocratiseerde wereld en de bijzondere rol van de VS daarin (het bekende “exceptionalisme”). Hij verwijt Washington echter, door de successen in de strijd tegen het fascisme en het communisme in de twintigste eeuw en onder Bush en de invloed van de ‘neocons’, iets te offensief te werk gegaan te zijn. Bush is iets te enthousiast geweest in het opleggen van het Amerikaanse democratische model aan andere landen. De Amerikaanse president heeft volgens de historicus met zijn unilaterale handelwijze en zijn doctrine van de ‘preemptive strike’ (eigenlijk: preventieve oorlogsvoering) een “belangrijke hoeksteen van de Amerikaanse buitenlandpolitiek”, de regimewissel namelijk, “in diskrediet gebracht”.

Fukuyama zou graag een terugkeer zien naar de “idealistische kern” van het neoconservatieve denken. Hij dringt aan op een nieuwe, “behoedzame” Amerikaanse buitenlandpolitiek, die de angst voor de supermacht beperkt. Want: de wereld deelt de zelfinschatting van de Amerikanen niet dat de VS er een “goedmenende en welwillende hegemonie” (benevolent hegemony) op nahouden. Fukuyama acht ook een nieuw netwerk van multinationale organisaties noodzakelijk.

De geschiedkundige mag dan een moedig scenario voor een nieuwe wereld schetsen, een antwoord voor de huidige crisissen en een uitweg voor het moeras waarin de VS in Irak verzeild zijn geraakt, geeft hij niet. Mocht president Bush het boek van Fukuyama lezen, kan hij alleen tot het (vermoedelijk niet geheel nieuwe) inzicht komen dat een wereld op papier ontwerpen beslist eenvoudiger is dan een theorie succesvol in een beleid om te zetten.

“America at the Crossroads: Democracy, Power, and the Neoconservative Legacy” van Francis Fukuyama ligt in de Nederlandse vertaling rond 20 april in de winkel.