Met dikke tranen in zijn ogen komt hij haar spreekkamer binnen. „Ik moet een beetje huilen om de Citotoets”, biecht het allochtone knulletje uit groep 7 op. Al vierenhalf jaar wordt zijn leerniveau gemeten, net zoals bij de andere leerlingen. Voor vakken waar hij een onvoldoende scoort, krijgt hij bijles. Uren en uren zwoegt hij na schooltijd verder. De testresultaten blijven mager.

„Het is een schrijnend praktijkvoorbeeld”, zegt orthopedagoge Sieneke Goorhuis. „Deze jongen wil zo graag, maar kan gewoon niet beter. Dit is zijn leerniveau.” De pedagoge is kritisch over de Citotoets. Het is niet zozeer de toets die niet deugt, legt ze uit, maar onderwijskundigen dichten de verkeerde waarde toe aan de resultaten. Het gestaar naar de gemiddelden van scholieren is niet nuttig, vindt zij. „Het gemiddelde geldt als norm. Kinderen worden daar de dupe van. Want wie minder scoort, is dan per definitie afwijkend. Dat klopt niet.”

De Groningse psycholoog en maker van toetsen en intelligentie-testen, Peter Tellegen, is voorstander van een toetsmoment na afloop van de basisschooltijd maar vindt ook dat de huidige Citotoets verkeerd wordt gebruikt door scholen. Een test zegt volgens hem iets over het niveau van een leerling, maar hoe het kind zich verder ontwikkelt hangt af van meerdere factoren: motivatie, concentratie en de mate waarin een kind problemen thuis heeft. „Citoscores worden nu te absoluut gebruikt. Ze maken er reclame mee en in het voortgezet onderwijs gebruiken ze deze scores als maatstaf voor het toelatingsbeleid.

Afschaffen die toets, roept Ad Boes van de Nederlandse Jenaplanvereniging uit. „Schoolleiders die kinderen al zes jaar volgen kunnen het niveau veel beter voorspellen dan de eindtoets.” Hij betreurt dat het advies van de school vaak minder zwaar weegt dan de uitslag van de Citotoets. Scholen met een bovengemiddelde Cito-uitslag staan meteen te boek als goede scholen. En dat terwijl de scores volgens Boes al helemaal niet gebruikt moeten worden om de kwaliteit van de school te meten. „Daar is die test niet voor gemaakt. Verder meet de test slechts een deel van het onderwijsprogramma dat verplicht wordt aangeboden.”

Leraren kunnen zelf hun score eenvoudig opschroeven, denkt hij, door de verplichte stofte oefenen en de rest wat te verwaarlozen. Citoresultaten geven ook een zeer vertekend beeld omdat kinderen met een vmbo-leerniveau vaak niet aan deze test meedoen, benadrukt hij. Alleen de betere leerlingen uit de klas doen dat. „Een kwart van de kinderen in groep 8 legt de Cito niet af omdat ze te laag zouden scoren.”

Robert Sikkes van de Algemene Onderwijsbond schreef een boek over de Cito en is stukken positiever. De toets heeft wel degelijk een functie, zegt hij. „Het is een objectieve maat naast het oordeel van de docent. Die kan iemands talent onderschatten.” Met de Cito komen volgens hem ‘verborgen talenten’ bovendrijven. Zoniet, dan is er nog een laatste redmiddel. Althans voor rijke ouders die per se willen voorkomen dat hun kind naar het vmbo gaat, legt Tellegen uit.
„Die kunnen hun kind meerdere keren laten testen door een particulier bureau, net zo lang tot er een betere score uitkomt.”

De Citotoets is niet “waardenvrij”. Hij benadeelt allochtone leerlingen (discriminatie!). „De toets is gemaakt voor leerlingen die Nederlands als moedertaal”, legt Tellegen uit. „Zeer intelligente allochtonen (?) maken de toets altijd minder goed dan heel intelligente Nederlandse kinderen. Met dat verschil hoor je rekening te houden, maar dat gebeurt niet.” Tellegen bevestigt dat scholen allochtone leerlingen soms de Citotoets niet laten doen om het gemiddelde niet omlaag te trekken. „Blijf jij maar thuis”, krijgen die leerlingen te horen.”

Afschaffen die onafhankelijke CITO-toets dus. We zijn allemaal gelijk en dus hoeft er niet gemeten te worden. Geef iedereen minstens een VWO-diploma om niet en de o zo geprezen kennismaatschappij is een feit!

In Vlaanderen is de situatie niet anders.