Dit is een verwijzing naar het artikel op de webstek van OVV

(Nederlands commentaar op de onhoudbaarheid van België)

Joop Meijnen
NRC Handelsblad

De vorige generatie politici hield België met compromissen bij elkaar - de nieuwe generatie wil en kan dat niet meer België verdampt. Maar steeds minder Belgen vinden dat erg. Het vertrouwen in het land is weg.

In de Belgische vlag voor het Leuvense stadhuis - toonbeeld van Brabantse hooggotiek - is een knoop gelegd. Aan weerszijden wapperen de Vlaamse en de Waalse vlag vrijelijk in de koele nazomerzon. Evenals, daar weer naast, die van Europa en Nederland.

Binnen legt burgemeester Louis Tobback - sociaal-democraat, oud-minister en oud-senator - uit wat er aan de hand is in zijn land. “De staat heeft het moeilijk een federale regering te vormen, maar wie maalt daar nog om? Ik wél, maar wij raken met steeds minder.”

Even verderop, bovenin een kantoorflat aan de Brusselse binnenring, bereidt voorzitter Frank Vanhecke van het extreem-rechtse Vlaams Belang zich al voor op wat hij “de onvermijdelijke boedelscheiding” noemt. “Politiek, cultureel en economisch is België volledig vastgelopen. Vroeg of laat wordt uit die federale kortsluiting de Vlaamse staat geboren.”

België, zegt Paul Van Orshoven, hoogleraar publiek recht aan de KU Leuven, kampt met een “eigenaardig verschijnsel”: een meerderheid van de bevolking voelt zich niet meer gelukkig binnen het eenheidsverband.

Vrijwel altijd zijn het minderheden die zich ongelukkig voelen en streven naar onafhankelijkheid of afscheiding. Maar in België is het de Nederlandstalige meerderheid. Van Orshoven: “Van de spraakmakende Vlaamse politieke partijen is er niet één meer die geen bevoegdheden wil weghalen bij de federale overheid.”

Bijna drie maanden geleden ging België (10,6 miljoen inwoners, grofweg eenderde in Wallonië en tweederde in Vlaanderen) naar de stembus om een nieuw federaal parlement te kiezen. Nou ja, federaal? De Vlamingen kunnen alleen op Vlaamse politici stemmen, de Walen alleen op Waalse. Voor een politicus is er weinig electorale prikkeling om het belang van “België” na te streven.

Na twee kabinetten Verhofstadt, respectievelijk paarsgroen en paars, wonnen de christen-democraten fors in Vlaanderen. In Wallonië werden de liberalen (MR) voor het eerst in de geschiedenis groter dan de socialisten (PS), die fors verloren. Een nieuwe federale regering van christen-democraten en liberalen uit Vlaanderen en Wallonië lag het meest voor de hand.

Maar begin deze week moest koning Albert II constateren dat zijn land in een diepe politieke crisis verzeild was geraakt. Bij de beoogde coalitiepartners had hij nauwelijks geestdrift, laat staan volle goesting voor de gemene zaak kunnen bespeuren.

“België in gevaar”, zette het Franse dagblad Le Monde boven zijn commentaar. En wat voor echte Belgen verontrustender is: bijna niemand steekt er nog een vinger naar uit.

Tal van oorzaken, waaronder ook het genoemde kiessysteem, worden genoemd voor deze federale teloorgang. Maar een drietal springt er telkens uit: weinig vertrouwen, nauwelijks ervaring en afnemend nut. Het geheim van België zat hem in het compromis. Als het poldermodel niet van Nederland was, zou het in België zijn uitgevonden. Maar pacificeren gaat steeds moeizamer, zegt Kris Deschouwer, hoogleraar politicologie aan de Vrije Universiteit Brussel. “We zijn het verleerd. We zijn vergeten hoe het moet.”

Zo kreeg de vorige week gestrande formateur Yves Leterme naar eigen zeggen te maken met dossiers die “al decennialang de sfeer vertroebelen”. “Staatshervorming” is zo’n hoofdpijndossier. Ook nu weer. Het betekent: méér autonomie voor de drie gewesten (Vlaanderen, Wallonië en Brussel) en minder zeggenschap voor de federatie.

Het rijke Vlaanderen wil het graag, het arme Wallonië ziet het als aanslag op de federale overheid, die fungeert als een soort transferbureau van solidariteit tussen de gewesten: Vlaanderen stopt er geld in, Wallonië (en Brussel) halen het eruit.

“België ondermijnd”, kopte de Waalse krant Le Soir toen de formatie mislukte doordat de Vlaamse partijen vasthielden aan een “betekenisvolle staatshervorming” en dreigden “desnoods de geldkraan dicht te draaien”. Met royale steun van hun kiezers. “Er zijn er in Vlaanderen een heleboel die zeggen: We willen niet meer betalen voor die profiteurs in Wallonië”. Hun vertrouwen dat het daar ooit nog goed komt is weg”, zegt burgemeester Tobback.

Vroeger, zegt Hugo De Ridder, oud-hoofdredacteur van de Vlaamse krant De Standaard en schrijver van politieke bestsellers, vroeger had je politici die “een vaste behendigheid hadden in het overbruggen van meningsverschillen en de boel bij elkaar hielden”.

Maar er valt steeds minder bij elkaar te houden. Want onder Vlaamse druk is de federatie de afgelopen decennia flink afgeslankt. Steevast stribbelde Wallonië tegen, maar even vaak ging het uiteindelijk overstag. Als Vlaanderen de portemonnee maar trok.

De laatste veteranen van de federale politiek zoals Mark Eyskens, Wilfried Martens, Philippe Busquin en Philippe Moureaux staan voor hun afscheid. Zelfs Jean-Luc Dehaene, alom erkend compromissensmid, houdt het voor gezien, “verbijsterd” als hij is door het uitlekken van zijn “schootnotitie” [zie kader bij 26 aug.]. “Ik moei er mij niet meer mee. Gedaan, fini” zei hij tegen het Vlaamse dagblad De Morgen.

De nieuwe lichting, zegt oud-hoofdredacteur De Ridder, onderhoudt nauwelijks nog contacten aan gene zijde van de taalgrens. De Vlaamse christen-democraat Yves Leterme bijvoorbeeld, was een nieuwkomer op het federale niveau toen zijn partij hem als formateur naar voren schoof. En wat De Ridder nog wel het meest verbaast is “hun toonhoogte en hun ongeduld”. “Er lijkt geen enkele matiging meer te zijn. Integendeel, men probeert er steeds een schepje bovenop te doen. Na de verkiezingen is de verkiezingsstrijd gewoon doorgegaan. Dat kan tot niets leiden.”

België, beweren de Vlaamse nationalisten, zal “verdampen” tussen een Vlaams niveau en een Europees niveau. “Dit land heeft geen relevantie op zich meer”, zegt Bart De Wever van de Nieuw-Vlaamse Alliantie (NVA), een Vlaams-nationalistische partij die nauw samenwerkt met de christen-democraten van het CD & V.

De boedelscheiding voltrekt zich “van onderen naar boven”, signaleert Franck Vanhecke van Vlaams Belang. “In het maatschappelijk middenveld bestaan al bijna geen Belgische instellingen meer”. Jongste “slachtoffer” is het Belgische Rode Kruis, dat wordt opgedeeld in twee kruisen, eentje voor de Nederlands taligen en eentje voor de Franstaligen.

Maar wordt het ook het einde van België? Als het aan de Vlaamse nationalisten ligt natuurlijk wel. “Wallonië is een blok aan ons been. Elk jaar maakt Vlaanderen 13 miljard euro over naar Wallonië. Maar het is een bodemloze put. De werkloosheid is er drie keer zo hoog”, zegt Van Hecke.

De hoogte van het miljardenbedrag wordt betwist - de Vlaamse regering houdt het op 6 à 10 miljard - maar niemand kan er omheen dat het in Wallonië grondig scheef zit.

Afgezien van de seperatisten gelooft echter niemand dat België het loodje zal leggen. Zeker, de federale overheid heeft door de voordurende striptease van bevoegdheden steeds minder om het lijf. Maar iets - defensie, buitenlandse zaken, politie en justitie - zal er overblijven: België-light.

Bovendien, zegt burgemeester Tobback, zijn er parallellen. “Schotland, Beieren, Lombardije, Catalonië - allemaal streven ze naar meer regionale autonomie en minder centrale bemoeienis. Ook daar zie je: eigen regio eerst. Zo bijzonder is Vlaanderen nou ook weer niet.”

Uiteraard, zegt politicoloog Deschouwer, komt er een regering. Ze moeten er alleen de tijd voor nemen. “Elke formatie is ook een ritueel. Dat aspect heeft men deze keer onvoldoende gerespecteerd. Men was te gretig, vooral aan Vlaamse zijde. Over de situatie in Irak ben ik somber, maar toch niet over die in een landje met minder inwoners heeft dan New York City”.